دختری که تا دیروز بدون روسری به مدرسه می‌رفت، این بار با روسری جلوی در مدرسه ایستاده است. او نمی‌خواهد دوست محجبه‌اش را که اجازه ورود به کلاس ندارد، تنها بگذارد. کمی آن‌طرف‌تر، خانواده‌ها جمع شده‌اند و معلمی که تصمیم به استعفا گرفته، میان دانش‌آموزانی ایستاده که نمی‌خواهند او را از دست بدهند.
امیررضا عباس‌زاده، کارشناس مطالعات فرهنگی جمهوری آذربایجان، از روزهای اخیر مدارس این کشور روایت می‌کند؛ روزهایی که محدودیت حجاب، اعتراض خانواده‌ها، دانش‌آموزان و شماری از معلمان را به دنبال داشته است.در کشوری که به گفته عباس‌زاده بیش از ۹۰ درصد جمعیت آن مسلمان‌اند، چرا دختران محجبه برای ورود به مدرسه با محدودیت روبه‌رو شده‌اند؟ این تصمیم چه ارتباطی با نگاه دولت به هویت اسلامی دارد؟ و چرا بعضی از دانش‌آموزانی که خودشان حجاب ندارند، حاضر شده‌اند برای حمایت از دوستانشان با روسری جلوی مدرسه بایستند؟
ماجرا از یک دستورالعمل شروع شد
عباس‌زاده می‌گوید محدودیت موردبحث، در قالب یک شیوه‌نامه اداری ابلاغ شده است؛ یعنی دستورالعملی که به تصویب هیئت دولت رسیده، نه قانونی که مجلس ملی تصویب کرده باشد.در این شیوه‌نامه آمده است که دانش‌آموزان جز لباس فرم مدرسه، نباید متعلقات یا پوشش‌هایی داشته باشند که با اصول لائیک و هویت ملی جمهوری آذربایجان در تضاد دانسته می‌شوند.لائیک بودن به این معناست که ساختار حکومت بر پایه نهادهای دینی اداره نمی‌شود؛ اما این موضوع به معنای بی‌دین بودن مردم یک کشور نیست.عباس‌زاده معتقد است این دستورالعمل در عمل بیشتر از همه، دختران محجبه را هدف قرار داده است. او می‌گوید دانش‌آموزانی که از ساعت، طلا یا دیگر وسایل تزئینی استفاده می‌کنند، همچنان اجازه ورود به مدرسه را دارند؛ اما دخترانی که حجاب دارند، با مشکل روبه‌رو شده‌اند. او همچنین به مقررات مربوط به‌ظاهر و موی دانش‌آموزان اشاره می‌کند و معتقد است این مقررات برای همه به یک‌شکل اجرا نمی‌شود.
اعتراض خانواده‌ها هم به این است که چرا باید پوشش دینی یک دانش‌آموز، مانع ورود او به مدرسه و ادامه تحصیلش شود؟
جمهوری آذربایجان کشوری با اکثریت مسلمان است، اما ساختار حکومت آن سکولار است. عباس‌زاده برای توضیح اتفاق‌های اخیر، به گذشته سیاسی این کشور و میراث دوران شوروی اشاره می‌کند.در فرهنگ سیاسی به‌جامانده از آن دوران، دولت خود را صاحب‌اختیار تصمیم‌گیری درباره بخش‌های مختلف زندگی مردم می‌داند؛ از جمله درباره پوشش دانش‌آموزان در مدرسه. به گفته او، چنین نگاهی باعث می‌شود مقرراتی ازاین‌دست، بدون توجه کافی به باورهای دینی بخشی از جامعه، وضع و اجرا شوند.اما عباس‌زاده معتقد است ماجرا فقط یک دستورالعمل اداری نیست. او می‌گوید در سال‌های اخیر، گرایش به اسلام و استفاده از پوشش اسلامی در میان مردم جمهوری آذربایجان، به‌ویژه نسل جوان، بیشتر شده است. حجاب هم به یکی از آشکارترین نشانه‌های این گرایش تبدیل شده است.به گفته او، دولت می‌خواهد جلوی گسترش این جریان را بگیرد و محدودیت حجاب را باید در همین چارچوب بررسی کرد.عباس‌زاده احتمال دیگری را هم مطرح می‌کند؛ ممکن است دولت جمهوری آذربایجان تصور کرده باشد که درگیری‌های منطقه و مشغول بودن ایران به جنگ با آمریکا و رژیم صهیونیستی، فرصت بیشتری برای فشار بر جریان‌های اسلام‌خواه فراهم می‌کند؛ چون ایران درگیر مشکلات خود شده و حمایت کمتری از این جریان‌ها خواهد داشت.
رنگ سبز پرچم آذربایجان؛ نماد اسلام است
موضوع دیگری که این کارشناس مطرح می‌کند، ارتباط میان دین و هویت ملی است. او یادآوری می‌کند که رنگ سبز در پرچم جمهوری آذربایجان نماد هویت اسلامی این کشور است. به همین دلیل، برخی از معترضان می‌گویند نمی‌توان اسلام را بخشی از هویت ملی دانست، اما نشانه‌های آن را از زندگی مردم کنار گذاشت.
حجاب؛ افتخار خانوادگی
حجاب در همه شهرهای جمهوری آذربایجان به یک اندازه رایج نیست. عباس‌زاده از نارداران، گنجه، لنکران و جلیل‌آباد و اطراف باکو نام می‌برد و می‌گوید پوشش اسلامی در این مناطق گسترده‌تر است. به گفته این کارشناس، روند افزایش حجاب در سال‌های اخیر در بعضی از این مناطق بسیار پررنگ بوده است. او به‌ویژه درباره نارداران توضیح می‌دهد که حجاب برای بسیاری از خانواده‌ها فقط بخشی از زندگی روزمره نیست، بلکه به یکی از افتخارات خانوادگی آن‌ها تبدیل شده است. در مناطقی مانند نارداران، بسیاری از دختران محجبه می‌دانند که حجابشان فقط یک پوشش نیست و می‌تواند نشانه‌ای از پایبندی به هویت اسلامی و ایستادگی در برابر محدودیت‌های مربوط به آن باشد. حجاب برای بخشی از این دختران و خانواده‌هایشان هم یک انتخاب دینی است و هم معنایی اجتماعی و هویتی دارد. به همین دلیل، محدودیت آن می‌تواند فراتر از یک موضوع ساده مربوط به لباس تلقی شود.
کمپین‌هایی که دختران بی‌حجاب را هم به میدان آورد
واکنش‌ها به این محدودیت فقط به خانواده‌های دختران محجبه محدود نمانده است. عباس‌زاده می‌گوید در روزهای اخیر، بسیاری از مردم در شبکه‌های اجتماعی به این مقررات اعتراض کرده‌اند؛ چون آن را محدودکننده حقوق دانش‌آموزان می‌دانند.به گفته او، کمپین‌هایی در فضای مجازی شکل‌گرفته که یکی از نمونه‌های قابل‌توجه آن، حضور دختران بی‌حجاب با روسری در ویدئوهاست. این دختران با چنین کاری نشان می‌دهند که با محروم شدن محجبه‌ها از تحصیل مخالف‌اند و نمی‌خواهند در برابر این اتفاق بی‌تفاوت بمانند.عباس‌زاده می‌گوید معترضان در این ویدئوها به قانون اساسی جمهوری آذربایجان استناد می‌کنند و تأکید دارند که دانش‌آموزان، بدون توجه به دین، مذهب، نژاد یا رنگشان، باید از حق تحصیل برخوردار باشند. از نگاه آن‌ها، نمی‌توان به دلیل حجاب، حق درس‌خواندن را از دختران گرفت.
اما اعتراض‌ها فقط به حق تحصیل محدود نمی‌شود. عباس‌زاده می‌گوید شماری از معترضان به هویت ملی جمهوری آذربایجان نیز اشاره می‌کنند و معتقدند هویت اسلامی بخشی از هویت ملی این کشور است. آن‌ها می‌پرسند اگر اسلام یکی از مؤلفه‌های هویت ملی جمهوری آذربایجان است، چرا باید نشانه‌ای از همین هویت، مانند حجاب، در مدرسه با محدودیت روبه‌رو شود؟ در میان این واکنش‌ها، تصویر دختری که با روسری مقابل مدرسه حاضر شده، به یکی از نمادهای همراهی با دانش‌آموزان محجبه تبدیل شده است. عباس‌زاده می‌گوید برخی دختران بی‌حجاب نیز اعلام کرده‌اند که تا وقتی دوستانشان اجازه ورود به مدرسه پیدا نکنند، خودشان هم وارد کلاس نمی‌شوند.این همراهی به دختران محدود نمانده است. به گفته او، بعضی از دانش‌آموزان پسر نیز کنار دختران محجبه مقابل مدرسه ایستاده‌اند و گفته‌اند تا زمانی که آن‌ها اجازه ورود پیدا نکنند، وارد مدرسه نمی‌شوند.در روایت دیگری که عباس‌زاده نقل می‌کند، دانش‌آموزانی که داخل مدرسه‌اند، از پشت پنجره دست دوست محجبه‌شان را می‌گیرند و تلاش می‌کنند او را به داخل بکشند. بعضی از هم‌کلاسی‌ها نیز به دوستان محجبه خود می‌گویند حجابشان را کنار نگذارند و مطمئن باشند که تنها نیستند.
معلم و مدیر از اخراج‌شدن می‌ترسند
اعتراض‌ها فقط در فضای مجازی باقی نمانده است. عباس‌زاده می‌گوید بسیاری از خانواده‌ها دخترانشان را به مدرسه برده‌اند و خواسته‌اند که آن‌ها بتوانند به تحصیل ادامه دهند، بدون اینکه مجبور شوند پوشش خود را کنار بگذارند.به گفته او، بعضی خانواده‌ها مقابل مدارس تجمع کرده‌اند و برخی معلمان هم در حیاط یا بیرون از مدرسه برای دانش‌آموزان کلاس برگزار کرده‌اند.اما همه معلمان و مدیران نمی‌توانند به‌راحتی با این مقررات مخالفت کنند. عباس‌زاده می‌گوید برخی از آن‌ها با این محدودیت‌ها موافق نیستند، اما از اخراج‌شدن یا فشارهای امنیتی می‌ترسند. به همین دلیل، ممکن است با وجود مخالفت شخصی، مقررات را اجرا کنند یا در برابر آن سکوت کنند. او معتقد است فشار بر مسئولان مدارس نیز افزایش‌یافته است؛ به‌طوری که حتی مدارس تحت نظارت قرار گرفته‌اند تا مقررات مربوط به پوشش اجرا شود.در این میان، ماجرای معلمانی که به دلیل حجاب استعفا داده‌اند یا از مدرسه کنار گذاشته شده‌اند، توجه‌برانگیز است.او از ویدئوهایی می‌گوید که در آن‌ها دانش‌آموزان هنگام خداحافظی با معلمشان گریه می‌کنند و نمی‌خواهند او را از دست بدهند. در بعضی موارد، خانواده‌ها و دانش‌آموزان به مدیران مدرسه اعتراض کرده‌اند و گفته‌اند از کار معلم راضی بوده‌اند و فرزندانشان به او علاقه داشته‌اند.
بلاگر معلم‌هایی که داوطلب تدریس شدند
حمایت از دانش‌آموزان محجبه به تجمع مقابل مدرسه و انتشار ویدئو در شبکه‌های اجتماعی محدود نمانده است. شماری از معلمان نیز اعلام کرده‌اند که حاضرند به دانش‌آموزانی که به دلیل حجاب از حضور در مدرسه محروم شده‌اند، درس بدهند.او به‌ویژه از بعضی بلاگر معلم‌ها نام می‌برد؛ افرادی که در شبکه‌های اجتماعی محتوای آموزشی منتشر می‌کنند و برخی از آن‌ها خودشان نیز حجاب ندارند. به گفته عباس‌زاده، این معلمان اعلام کرده‌اند که حاضرند بدون دریافت هزینه، درس‌های مختلف، از جمله ریاضی، را به این دانش‌آموزان آموزش دهند.
خانواده‌های پسردارها هم کنار خانواده دخترها ایستاده‌اند
این اتفاق، شکل دیگری از همراهی دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان را هم دارد. گروهی از خانواده هی پسردار کنار خانواده دختران در مدرسه به اعتراض می‌ایستند. دختران و پسران دانش‌آموز هم در مدرسه کنار دوستان محجبه‌شان می‌ایستند .
آیا این اعتراض‌ها به عقب‌نشینی دولت می‌رسد؟
عباس‌زاده برای توضیح آینده این ماجرا، به اتفاق‌های سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ اشاره می‌کند. به گفته او، در آن دوره نیز اعتراض‌هایی درباره محدودیت حجاب شکل گرفت و ادامه مقاومت مردم باعث شد دولت از اجرای آن سیاست عقب‌نشینی کند. او همچنین می‌گوید در آن زمان، شماری از معترضان بازداشت و برخی از آن‌ها به زندان محکوم شدند.عباس‌زاده از حاج آقاگل سلیمانوف نیز نام می‌برد که به گفته او، از چهره‌های شناخته‌شده این جریان بود و حدود ۱۰ سال زندانی شد. او می‌گوید سلیمانوف پس از آزادی، در جریان اعتراض‌های اخیر نیز بار دیگر بازداشت شده است.بااین‌حال، عباس‌زاده معتقد است نمی‌توان مطمئن بود که اتفاق‌های امروز نیز به همان نتیجه برسند. او می‌گوید در روزهای اخیر فشارها افزایش‌یافته و بیش از ۲۰۰ نفر بازداشت شده‌اند. برخی از بازداشت‌شدگان از چهره‌های شناخته‌شده مذهبی و فعالان شبکه‌های اجتماعی بوده‌اند و صفحات بعضی از این افراد نیز بسته شده است.محدودیت پوشش به پزشکان و پرستاران در بیمارستان‌های دولتی هم گسترش‌یافته است.
عباس‌زاده می‌گوید که مقاومت بخشی از جامعه ادامه پیدا خواهد کرد و نمی‌توان انتظار داشت باورهای دینی مردم فقط با وضع مقررات از بین بروند. بااین‌حال، دولت تاکنون از موضع خود عقب‌نشینی نکرده و هنوز روشن نیست که این اعتراض‌ها در نهایت به کجا می‌رسند.
مدیر مسئول: میلاد مانوسیان
خبرنگار: آرمین حضرتی
منبع: خبرگزاری فارس
